Yüksek lisans öğrencilerine yönelik hazırlanan İslami İlimlere Giriş dersinin 4. haftasında tali deliller konusu ele alınmıştır. Tali deliller başlığı içerisinde İstihsan, örf, ististab, seddü’z zerai, ıstıslah (mesalih-i Mürsel) konularına değinilmiştir.
İstihsan, bir fıkhı mesele hakkında o konunun benzerlerine verilmesi gereken hüküm yerine nass, icms, kıyas, maslahat veya örf gibi daha güçlü bir delil sebebiyle başka bir hükme ulaşmaktır. Bu sebeple başka bir hükme varmaktır. Örnek olarak oruçluyken unutarak bir şey yenildiğinde orucun bozulmaması söylenebilir.
Örf ise insanların âdet haline getirerek toplum içerisinde yaygın olarak uygulanması veya söylenmesi biçiminde tanımlanmaktadır. Bu açıdan örfler nass veya icmaya aykırı olmamalı ve de toplumun bütününde veya büyük çoğunluğunda görülmelidir.
Istıshab kavramı geçmişte varlığı sabit olan bir durum karşı aksine bir delil bulundurmadığı sürece ilk durumun devam ettiği yönünde hüküm verilmesidir. Istıshab üçe ayrılmaktadır. Bunlar asli ibaha istishabı, beraet-i Asliyye Istıshabı, vakıf ıstıshabı olarak söylenebilir.
Tali delillerden bir diğeri de seddü’z zeraidir. İslam’ın yasakladığı şeylere yönlendirecek veya yol açacak şeylerin de yasaklanması anlamındadır. Bu açıdan kumar ve fuhuş eylemlerin işlenmesine yardım etme, şarap üreticisine üzüm satma gibi eylemler örnek olarak verilebilir.
Son olarak Istıslah kavramı de üzerine nass bulunmayan ve kıyas yapma imkanı olmayan bir mesele hakkında müctehid için geçerli ve olaya nispetle büyük bir maslahata binaen hüküm vermek suretiyle makasıdı dikkat alarak fetva vermektir.
