Doktora Öğrencileri için hazırlanan dersin 9. Haftasında “İslam Ülkelerinin Kalkınma ve Az Gelişmişlik Sorunsalı” işlendi. Geçen hafta işlenmiş olan “kalkınma” ve “büyüme” kavramları, bu hafta İslam ülkeleri üzerinden değerlendirilmiştir. Derste özellikle Timur Kuran’ın Orta Doğu’daki ekonomik azgelişmişliğin kurumsal kökenleri üzerine yaptığı araştırmaları üzerinde durulmuştur. Ayrıca Timur Kuran’ın “Yollar Ayrılırken: Ortadoğu’nun Geri Kalma Sürecinde İslam Hukukunun Rolü” adlı eseri inceleyen Diren Çakmak’ın makalesi de tartışılmıştır. Bu bağlamda Avrupa’daki gelişmenin neden Osmanlı’da yaşanmadığı, İslam ülkelerinin neden geri kaldığı üzerinde durulmuştur. Öncelikle Müslüman coğrafyada azgelişmişliğin sebebi olarak özel şirketlerin gelişmemesi ve şirketlerin oluşumuna neden olacak kurumsal altyapının oluşturulamaması gösterilmektedir. Şirketleşmenin ve özel sektörün gelişememe sebebi ise Timur Kuran’a göre İslam miras hukukudur. Çünkü İslam miras hukukunun neticesinde sermayenin dağılımı gerçekleştiği ve sermaye tek bir elde toplanmadığı için büyük ölçekli şirketler ve ortaklıklar kurulamamıştır. Oysa Avrupa’daki miras hukuku mirası vefat edenin en büyük oğluna bırakması ve sermayenin/servetin tek bir elde toplanması sebebiyle büyük ölçekli ve devamlı bir şirket anlayışının oluştuğu görülmektedir. Ayrıca Avrupa’da şirketlerin tüzel kişiliği bulunurken; İslam devletlerinde şirket/ortaklık sahibinin vefatı ile şirket de dağılmaktadır. Bu yüzden tüzel kişilik de oluşmamaktadır. Geri kalmışlığın bir başka sebebi olarak Osmanlı’nın Sanayi Devrimi’ne ayak uyduramayışı ve sanayileşememesi gösterilmektedir. Ayrıca İslam ülkelerinde kamu sektörünün gelişimi daha yüksek oysa özel sektör daha düşük bir gelişim göstermektedir. Tabi bu sebeplerin arkasında toplumsal, kurumsal ve yapısal unsurlar bulunmaktadır. Timur Kuran Avrupa’daki gelişen kurumların Osmanlı’da yada İslam ülkelerinde gelişememe sebebi olarak nihayetinde finansal ve mali eksikliği görmektedir. Kurumsal eksikliğin yanısıra nakit ihtiyacı da geri kalma sebepleri arasındadır. Osmanlı’da Avrupa’yı örnek alma ve modernleşme hamleleri görülmüş olsa da sermaye ve finans eksiği sebebiyle ve kurumsal eksiklik sebebiyle sanayileşme sağlanamamıştır.
Osmanlı’nın yıkılışından 1970’lere kadar İslam ülkeleri kendilerine gelememiş ve boşlukta kalmıştır. Özellikle 1970’lerden sonra dünyada petrolün önemli bir unsur olmasından sonra İslam ülkelerinin petrol sahibi olmasından dolayı bir sermayeye sahip olduğu görülmektedir. Ancak yine de İslam ülkelerinin milli gelir potansiyellerinin petrol haricinde üretimsiz bir ekonomiye sahip olduğu görülmektedir.
