18.yüzyılda İngiltere’de ortaya çıkan ve makinelerin hâkim olduğu yeni üretim sistemine geçişte anahtar bir rol oynayan sanayi devrimi, yalnızca üretim tarzını değiştirmemiş, tüketim tarzına da yön vermiştir. Kapitalist sistemin kabulü ve teknolojinin gelişmesiyle birlikte günümüz toplumları adeta birer tüketim toplumu olmuşlardır. Bunun sebebi günümüz toplumlarının ihtiyaçtan ziyade arzuların rol oynadığı bir tüketim anlayışını kazanmış olmalarıdır. Modernleşmenin ilk dönemlerinde kişiler, kendilerini, tüketim ilişkilerine göre değil, üretim sürecindeki konumlarına ve uğraştıkları mesleklere (çiftçi, öğretmen, işçi vb.) göre ifade etmekteydiler. Bu mesleki tanımlar, kişilere toplumsal bir tanınma, yani kimlik kazandırmaktaydı (Bocock, 2005:56). Yeni tüketici kimliğinde ise ürünler, sembolik değerler taşımaktadır. Kişiler, kendilerini aldıkları ile ifade etmekte, kimlik tanımlamaları ise tüketimleri doğrultusunda şekillenmektedir.

Bir hizmet veya ürün satın aldığımızda, tüketici kimliğimiz ile var oluruz. Bu açıdan şu sorulara doğru cevap bulmak önemlidir. Peki, o hizmet veya ürünü satın alırken, gerçekten de onu tüketmek isteyen biz miyiz? Sosyal medyanın, reklamların, çevremizin tüketimimiz üzerinde etkileri yok mudur? Televizyonlarda sıkça duyduğumuz ‘sınırsızlık’ kavramının alışverişlerimizde etkisiz olduğunu söylememiz mümkün mü?

Tüketici davranışlarını sosyo-kültürel, sosyal, bireysel ve psikolojik faktörler etkilemektedir. Arama motorunda yazdığımız sınırsız kelimesi ile başlayan on sonuçtan dokuzunun tüketim malları ile ilişkili olması, sadece birinin ise ‘güç’ olması elbette bir tesadüf değildir. Tam da burada iktisadın tanımına vurgu yapmak istiyorum: sınırlı olan kaynaklar ile sınırsız olan ihtiyaçlar arasında oluşturulan denge bilimi. Sizce de kapitalizmin vadettiği ‘sınırsız tüketim’ söylevi ile modern iktisat tanımı çelişmiyor mu? Çağımız kapitalizmi, maalesef ki bize ‘sınırlılığı’ unutturmak üzerine kurulu bir sistemi aşılamaya çabalamaktadır. Konvansiyonel İktisatta ‘Rasyonel seçimler’ yaptığı kabul edilen insan, kapitalizme teslim oluş ile birlikte rasyonellikten tamamen uzaklaşmaktadır.

İslam’a göre ise rasyonel insan, bahsedilen bencil rasyonellikten oldukça uzaktadır. Yalnızca kişisel çıkarların maksimize edildiği bir bakış açısı İslami bir düzende kabul edilemez. Kur’an’ı Kerim’de defalarca vurgulanan aklını kullanma öğretisi, verilen kararları İslami bir rasyonellik süzgecine sokar.

İslam’ın düşünen insanı, kazandığının yalnızca kendine ait olamayacağını, hudutsuz tüketim yapamayacağını, asıl özgürlüğünü kaybetmenin nefsin tüm arzularını tatmin etmeye çalışmaktan kaynaklanacağını bilir. ‘İşte onların, sabredip kötülüğü iyilikle savmaları ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden Allah yolunda harcamaları karşılığında, mükâfatları kendilerine iki kez verilecektir.’ (Kasas,54)

İslami bir ekonomi, zekât kavramını zorunlu kılarken, infakı teşvik etmektedir. Allah yolunda harcamalar yapmak, Müslüman bireyler için ayetlerle sabittir. Görüyoruz ki İslam, toplumu günümüz bakış açılarından çok daha farklı bir biçimde modeline dâhil etmektedir. Kapitalizmin, her kişinin fayda maksimizasyonunun topluma fayda edeceğini savunmasının aksine İslam, kişilerden kapitalizmin anlattığı rasyonellikten uzak, diğer insanlara yardım etmekten korkmayan, insanlık inşası için çabalayan bireyler olmalarını istemektedir.

İrrasyonelleşen seçimlerimiz üzerinde durmak istiyorum. Teknolojinin gelişmesi, ekonomik anlamda birçok yeniliği beraberinde getirmiştir. Kredi kartları bunlardan yalnızca biridir. Hayatı kolaylaştırdığı düşünülen bu kartlar, aslında bütçe kısıtımızın daha da daralmasına yol açıyor, faydamızı maksimize edemememize sebep oluyor. Davranışsal iktisadın konusu olan harcama psikolojisi araştırmaları, bu konu hakkında şöyle söylüyor;

-Kredi kartı ile ödeme yapmak, nakit ödemeye göre daha az acı vericidir. Kredi kartı ile alışveriş yapanlar, nakit ödeme alışkanlığı olan kişilere göre daha fazla para harcamaya eğilimlidirler.

-Herhangi bir satın alma işlemi için nakit ödeme yaparken hissedilen psikoloji ile kredi kartı ile ödeme arasında fark vardır. Kredi kartı ile edinilen ödeme kolaylığı, para harcamaya karşı hissettiğimiz acıyı hafifletiyor.

Türkiye’de 1991 yılında özel nihai tüketim harcamalarının %1,2’si kredi kartı ile yapılırken, 2005 yılında toplam özel nihai tüketim harcamalarının %25’i kredi kartları ile gerçekleştirilmiştir. Diğer taraftan 1991 yılında harcanabilir gelirin %52,2’si tüketilirken 2005 yılında harcanabilir gelirin %75’i tüketilmiştir. Ayrıca 1991 yılında kredi kartı ile yapılan tüketim harcamalarının toplam harcanabilir gelire oranı %0,64 iken 2005 yılında bu oran %18,8’e çıkmıştır. Bu rakamlar göstermektedir ki Türkiye’de kredi kartı ile yapılan tüketim harcamaları toplam özel nihai tüketim harcamalarının artmasına önemli katkı sağlamıştır. (Türkiye’de Kredi kartlarının Toplam Özel Nihai Tüketim Harcamalarına Etkisi: Bir Çoklu Regresyon Analizi, Mikail Altan, İbrahim Emre Göktürk)

Eskişehir ilinin, Merkez İlçelerinde 2000 yılından itibaren kademeli  olarak Elektronik Kartlı Sayaca geçiş sağlanmıştır. EKS kullanımı mekanik sayaca göre suyu daha dikkatli kullanarak tasarrufa  yöneltmiştir. Bunun nedeni, su kartı dolumunda peşin paranın geçerli olmasıdır. 2004 yılında kişi başına çekilen günlük su miktarı 215 litre iken, su tüketimi yıllar içerisinde azalan bir eğilim sergileyerek 2010 yılında bu miktar 164 litreye düşmüştür. (Seçilmiş Göstergelerle Eskişehir, 2012, TÜİK)

 Görüyoruz ki, kredi kartı tüketim harcamalarını arttırırken, Eskişehir’de kartlı su sistemine geçiş su tüketimini azaltmaktadır. Peki, ikisinde de belirleyici olan kart gibi görülürken, neden sonuçlar farklı olmuştur? Kredi kartı ile alış veriş yapan bireyler, harcamalarını nesnel anlamda görmemektedirler. Mal varlıkları reel anlamda azalırken, cüzdanlarındaki parada herhangi bir değişim olmamıştır. Diğer açıdan su kartına para yükleyerek tüketimlerine yön veren bireylerin ‘cüzdanlarından’ görünen bir para çıkmaktadır. Böylece, insanların psikolojik olarak harcama yöntemlerinden etkilendiklerini söyleyebiliriz.

Bir başka örnekte, Bartın’da yapılan bir araştırma sonucunda şehir merkezinde yaşayan tüketicilerin, köyde yaşayanlara kıyasla irrasyonel tüketime daha yatkın oldukları, köyde yaşayanların ise satın alma kararlarında rasyonel tutum içerisinde oldukları tespit edilmiştir. Köyde yaşayanların daha rasyonel davranışlar sergilemesinde etkili olan faktörlerin marka konusunda henüz önyargılarının oluşmaması, reklam promosyon vb. etkileyici unsurlara daha az maruz kalmaları vb. olduğu değerlendirilmektedir. (Rasyonel-İr – rasyonel Tüketim: Bartın Örneğinde Karşılaştırmalı Bir Uygulama, M Said Ceyhan, Canan Taş, 2017)

Sosyal Medya’nın hedonik (hazcı) tüketim üzerinde etkisi inceleyen ve Muğla ilinde yapılan bir araştırma ise, sosyal medyanın %34 gibi önemli bir derecede hedonik tüketim davranışlarını etkilediği sonucuna varmıştır. (Bireylerin Hedonik Tüketim Davranışlarına Sosyal Medyanın Etkisi, Ayşe Şahin, Aytekin Fırat, 2018)

Bu örnekleri daha da arttırabiliriz. Fa – kat sayıları arttığında da tüm bu araştırmaların, ortak bir probleme ışık tutacağını düşünmekteyim; bilinçsizleşen tüketim, bilincini dış etkenlerin kontrol ettiği insan. Kapitalizm, kredi kartı kullanımı arttıkça daha fazla alış veriş yapan, şehir merkezinde yaşaya- rak irrasyonelliğe daha fazla yaklaşan, sosyal medyaya maruz kalarak hedonik tüketime meyleden, su miktarını bile ihtiyacına uyarlayamayan insan modeli oluşturmuştur. Peki, İslam’ın oluşturmak istediği insan modeli hakkında neler söyleyebiliriz?

‘Onlar, harcadıklarında ne israf ne de cimrilik edenlerdir. Onların harcamaları, bu ikisi arası dengeli bir harcamadır.’ (Furkan, 67)

İktisat’ın bir denge bilimi olduğundan bahsetmiştik. İslam ise bir denge dinidir. Aklını kullanarak harcamalarına yön veren, dengeli, bilinçli bir birey ve toplum ideası ortaya koymaktadır. Dünya üzerinde her yıl 800 milyar dolar, Türkiye’de ise 214 milyar TL israf sebebiyle çöpe atılıyor. Ölçülebilen israf bile akıl almaz boyutlardadır.

Sınırsız yaşamın vaadiyle hizmet sunan her şey dâhil otellerde 5 kat daha fazla israf yapılmaktadır. Ayrıca israf edilen 1 milyon 300 bin tondan fazla yiyeceğin 2 milyara yakın insanı doyurabildiği bilgisine ulaşılmaktadır.

‘Müttakîler; Allah’a içten inanan, namazı düzgün ve sürekli kılan ve verdiğimiz rızıkları yerli yerince harcayanlardır.’ (Bakara, 3)

Eleştirilerim, çağın getirdiği nimetleri göz ardı etmek için değil, aksine onlardan en iyi şekilde faydalanabilmek içindir. Harcamasını yerli yerince ayarlayabilen bireyler, tüketim toplumunun değil, bilinçli ve tüketimle var olmayan bir özgür toplumun habercileri olacaklardır.

Rabbimizin ferasetimizi arttırması duası ile.

Fatma Nur Şahin

Maruf Vakfı Araştırmacısı